De Wet DBA en de handhaving in 2026

Vóór 2016 kon een zzp’er een Verklaring Arbeidsrelatie (VAR) aanvragen bij de Belastingdienst. De VAR was een vrijwarende verklaring: als een zzp’er een geldige VAR-wuo (winst uit onderneming) had, was de opdrachtgever gevrijwaard van loonheffingen. Dit systeem leidde tot misbruik — de VAR was eenvoudig te verkrijgen, ongeacht of de werkelijkheid bij de verklaring paste.

Op 1 mei 2016 werd de VAR afgeschaft en vervangen door de Wet DBA. De kerngedachte: geen vrijwarend papiertje meer, maar beoordeling van de feitelijke werkrelatie. Beide partijen — zowel zzp’er als opdrachtgever — werden medeverantwoordelijk voor de juiste classificatie. Opdrachtgevers konden niet langer blind afgaan op een VAR van de zzp’er.

Na de invoering bleek de praktijk weerbarstig. Er was veel onduidelijkheid over wat wel en niet mocht, en de Belastingdienst kondigde een handhavingsmoratorium aan: er zou niet actief gehandhaafd worden, behalve bij evident kwaadwillenden. Dat moratorium duurde jarenlang voort — tot 1 januari 2025.

De Wet DBA stelt dat de Belastingdienst de aard van een arbeidsrelatie beoordeelt op basis van de feitelijke omstandigheden. Drie kerncriteria spelen daarbij de hoofdrol: gezagsverhouding (geeft de opdrachtgever aanwijzingen over hoe het werk wordt uitgevoerd?), persoonlijke arbeidsplicht (moet je het werk persoonlijk doen, of mag je iemand sturen?), en inbedding (voer je de kerntaken van de organisatie uit?).

Modelovereenkomsten — goedgekeurde contracten die de Belastingdienst eerder kon toetsen — speelden een rol als hulpmiddel. Maar ook een goedgekeurde modelovereenkomst bood geen garantie als de praktijk afweek. En de Belastingdienst beoordeelt geen nieuwe modelovereenkomsten meer; bestaande goedgekeurde mogen gelden tot hun einddatum.

De wet geldt voor alle arbeidsrelaties in Nederland, ongeacht de sector. Er is geen drempelbedrag of urengrens waaronder de wet niet van toepassing is.

Het handhavingsmoratorium hield in dat de Belastingdienst bij "gewone" gevallen van schijnzelfstandigheid geen naheffingen oplegde. Alleen bij aantoonbaar kwaadwillend handelen — het bewust opzetten van constructies om belasting te ontduiken — werd er gehandhaafd.

Per 1 januari 2025 is dat moratorium opgeheven. De Belastingdienst handhaaft sindsdien actief. Dat betekent: controles, naheffingen loonheffingen bij arbeidsrelaties die als dienstverband worden beoordeeld, en in bepaalde gevallen boetes. De overheid heeft aangekondigd de handhaving geleidelijk op te bouwen, maar de vrijhaven van het moratorium bestaat niet meer.

Voor de praktijk betekent dit dat opdrachtgevers hun zzp-inhuur kritisch onder de loep hebben genomen. Veel grote bedrijven hebben langdurige zzp-opdrachten omgezet naar loondienst of payroll. Ook als zzp’er merk je dit: opdrachten kunnen zijn beëindigd of zijn omgevormd.

Als de Belastingdienst een arbeidsrelatie aanmerkt als dienstverband, kan ze over de vergoeding die de zzp’er heeft ontvangen loonheffingen naheffen. Die naheffing geldt in principe voor de gehele periode van de samenwerking, met een maximum terugkijktermijn van vijf jaar (bij kwaadwillendheid twaalf jaar).

De opdrachtgever is primair aansprakelijk voor de naheffing. Zzp’ers kunnen worden aangeslagen voor het deel dat de opdrachtgever niet heeft afgedragen. Bovendien vervalt voor de zzp’er het recht op ondernemersfaciliteiten zoals zelfstandigenaftrek over die periode.

Wat betreft boetes: verzuimboetes voor 2026 worden nog terughoudend opgelegd, maar dat is geen garantie voor de toekomst. Bij opzet of grove schuld kan een vergrijpboete worden opgelegd. Controleer de actuele stand op belastingdienst.nl, want het beleid kan worden aangescherpt.

Een klassieke fout is denken dat de opheffing van het handhavingsmoratorium niets voor jou betekent omdat jij "altijd al zo hebt gewerkt". De regels zijn niet veranderd door het opheffen van het moratorium — alleen de handhaving is aangescherpt. Als jouw situatie altijd al risicovol was, is dat risico nu reëel geworden.

Een andere fout is vertrouwen op een modelovereenkomst als enige bescherming. De Belastingdienst beoordeelt de praktijk. Een goedgekeurde modelovereenkomst werkt alleen als de samenwerking ook daadwerkelijk zo verloopt als het contract beschrijft.

Tot slot vergeten sommige zzp’ers dat de beoordeling altijd over de totale situatie gaat — niet over één criterium. Geen gezag maar wel inbedding en persoonlijke arbeidsplicht kan toch tot een dienstverbandoordeel leiden.

Factabel helpt je de administratieve onderbouwing van je ondernemerschap op orde te houden. Facturen, offertes en opdrachtbevestigingen in Factabel laten zien dat je als professionele opdrachtnemer werkt: je stelt zelf je tarieven vast, werkt op basis van schriftelijke opdrachten en factureert correct.

Die documentatie kan ondersteunend zijn als je ooit moet aantonen dat je als echte zelfstandige werkt. Factabel geeft geen juridisch advies over individuele situaties — raadpleeg daarvoor een specialist.

Dit is algemene uitleg, geen juridisch of fiscaal advies — laat je situatie beoordelen door een specialist.