Wat is schijnzelfstandigheid?

Een echte zelfstandige ondernemer bepaalt zelf hoe en wanneer hij werkt, draagt eigen bedrijfsrisico, heeft meerdere opdrachtgevers en levert een afgebakend resultaat. Een schijnzelfstandige doet dat in naam ook, maar in de praktijk werkt hij als een gewone medewerker: vaste werktijden, instructies van de leidinggevende, ingebed in het team, en afhankelijk van één opdrachtgever voor zijn inkomen.

De Belastingdienst en rechters kijken naar de feitelijke situatie, niet naar wat er in het contract staat. Een zzp-overeenkomst op papier is geen garantie dat je ook als zelfstandige wordt beoordeeld. Als de werkelijkheid die van een dienstverband is, kan de samenwerking alsnog als arbeidsovereenkomst worden aangemerkt.

Het gevolg is dat de opdrachtgever alsnog loonheffingen moet afdragen over de betaalde vergoeding, alsof er altijd sprake was van loondienst. De zelfstandige verliest mogelijk fiscale voordelen zoals de zelfstandigenaftrek.

De Wet DBA (Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties) verving in 2016 de VAR (Verklaring Arbeidsrelatie). Na de invoering gold er jarenlang een handhavingsmoratorium: de Belastingdienst handhaafde de regels nauwelijks, behalve bij kwaadwillenden. Dat moratorium is per 1 januari 2025 opgeheven.

Sindsdien controleert de Belastingdienst actief of arbeidsrelaties correct zijn geclassificeerd. Opdrachtgevers die risico lopen, kunnen een naheffing verwachten over de periode dat er ten onrechte geen loonheffingen zijn afgedragen. Het bewustzijn is sterk gestegen: grote bedrijven screenen hun zzp-inhuur strenger, en ook kleinere opdrachtgevers zijn voorzichtiger geworden.

In bepaalde sectoren — met name de zorg, het onderwijs en de bouw — is de aandacht voor schijnzelfstandigheid extra groot. Maar ook buiten die sectoren geldt: als je samenwerking lijkt op loondienst, loop je risico.

Je werkt al twee jaar voor dezelfde opdrachtgever, op hun locatie, met hun laptop, elke werkdag van negen tot vijf. Je volgt instructies van een teamleider en zit in het rooster. Jij noemt het zzp, maar de Belastingdienst ziet hier de kenmerken van loondienst.

Een ander scenario: je bent inhuurkracht bij een zorginstelling en doet precies hetzelfde werk als de vaste medewerkers, in de hetzelfde teams, met dezelfde roosters. De instelling bepaalt wanneer je werkt. Ook hier is het risico op schijnzelfstandigheid reëel.

Positief voorbeeld: je bent grafisch ontwerper, hebt vier lopende klanten, bepaalt zelf je werkwijze, werkt vanuit je eigen studio, factureert per project en accepteert soms meerwerk maar ook het risico dat een project tegenvalt. Dat profiel past bij echte zelfstandigheid.

Als zzp’er ben je zelf verantwoordelijk voor hoe je je werk inricht. De opdrachtgever draagt weliswaar het grootste financiële risico bij een naheffing, maar jij verliest mogelijk je recht op zelfstandigenaftrek en andere ondernemersfaciliteiten als achteraf blijkt dat je geen ondernemer was voor de Belastingdienst.

Bovendien kan de opdrachtgever bij schijnzelfstandigheid de gestorte zzp-vergoeding deels terugvorderen, of de samenwerking beëindigen om risico te vermijden. Veel grote bedrijven kiezen er al voor om langdurige zzp-inhuur te vervangen door payroll of loondienst.

Het is dus in jouw belang om je werkrelaties goed in te richten — niet alleen om wettelijke redenen, maar ook om je positie als zelfstandige te bewaren. Meer praktische tips vind je in de gids over schijnzelfstandigheid voorkomen.

Een veelgemaakte fout is denken dat een contract genoeg bescherming biedt. "Ik heb een zzp-overeenkomst getekend" is geen verweer als de feitelijke situatie op loondienst lijkt. De Belastingdienst beoordeelt de realiteit, niet het papier.

Een andere fout is te weinig nadenken over de combinatie van factoren. Eén indicatie voor loondienst maakt een situatie niet direct verdacht, maar een opeenstapeling van factoren — vaste locatie, vaste werktijden, instructies, één opdrachtgever, geen eigen klanten — is wel degelijk riskant.

Tot slot onderschatten sommige zzp’ers het risico bij langdurige opdrachten bij dezelfde opdrachtgever. Hoe langer je exclusief voor één partij werkt zonder andere opdrachtgevers, hoe meer het op een verkapt dienstverband gaat lijken.

Factabel helpt je de administratieve kant van je ondernemerschap professioneel in te richten. Met Factabel stuur je gestructureerde facturen, maak je offertes en opdrachtbevestigingen aan, en houd je je opdrachten bij. Die documentatie laat zien dat je als professionele ondernemer opereert — dat telt mee als bewijs van zelfstandigheid.

Factabel geeft geen juridisch advies over je specifieke situatie. Twijfel je of jouw werkrelatie risico oplevert? Raadpleeg een accountant of juridisch adviseur die gespecialiseerd is in arbeidsrecht voor zzp’ers.

Dit is algemene uitleg, geen juridisch of fiscaal advies — laat je situatie beoordelen door een specialist.